Göktuğ CANBABA

Tekinsizlik, bilinmeyenle karşılaşmanın değil; fazlasıyla tanıdık olanın yabancılaşmasının deneyimi olarak tanımlanır. İnsanı sarsan şey bilinmeyenler midir, yoksa bir gün tanıdığı dünyayı artık tanıyamaması mı?

Bilinmeyen daha çok merak duygusu ve hayatı anlamlandırma süreciyle ilgili bence. Tanıdığımız dünyanın deforme olması, bir anda onu tanıyamama hali ise tam anlamıyla bir tekinsizlik hali. Tekinsiz edebiyatı ilgi çekici yapan da bu bana kalırsa; tanıdık olanın yabancılaşması. Bu hal okuyucuda rahatsız edici ama aynı zamanda zihni kurcalayan bir etki yaratıyor. Çok sevdiğim yazarlardan Shirley Jackson’ın tekinsizliği dışarıdan gelmez mesela; evin kendisi, aile, komşuluk ilişkileri üzerinden ilerler. Her şey sıradan görünürken yavaş yavaş o gerçeklik sarsılır ve değişmeye başlar.

Tekinsiz olan, görünmeyeni görünür kılan bir eşik midir; yoksa anlamın çözüldüğü ve dilin yetersiz kaldığı bir boşluk mu? Yazarken bu eşiği nasıl kuruyorsunuz?

Aslında ikisinin arasında bir yerde; hatta aynı anda gerçekleştiği bir düzlemde duruyor. Okura her şeyi vermek yerine bazı şeyleri sezdiriyor ve boşlukları onun doldurmasını istiyorum. Çünkü korkunun ve tekinsizliğin en güçlü olduğu yer o arada kalmışlık duygusu. Yarı açık bir kapının ardında neler olabileceği merakı her zihinde farklı canavarlar yaratıyor ve bu çoğu zaman yazarın düşündüğünden çok daha korkunç oluyor. Görülenle sezilen arasındaki o ince çizgi sanırım en ürkütücü olanı.

 Bir mekânı, nesneyi ya da anıyı tekinsiz kılan şey gerçekten onun kendisi midir; yoksa ona bakan öznenin hafızası, kaybı ve bastırdığı geçmiş mi? Bu ilişkiyi eserlere nasıl düşünüyorsunuz?

Bir mekânı, nesneyi ya da anıyı tekinsiz kılan şey çoğu zaman onun kendisi değil, ona bakan insanın içinde taşıdığı, unutmayı tercih ettiği, karanlığına bıraktığı şeylerdir. Bir ev birine güzel bir doğum günü anısını çağrıştırırken, diğerine büyük bir yas yaşatabilir. Yani tekinsiz olan nesneden çok aslında zihnin karanlık tarafıyla ilgili. Benim kurguladığım hikâyelerde de tekinsiz olan, nesnenin karaktere çağrıştırdıklarıyla ve bunun yarattığı güvensizlik hissiyle beliriyor. Sıradan olan bir şey karakteri başka bir gerçekliğe sürükleyebiliyor. Bastırdığımız şey neyse, bazen o nesneyle birlikte yeniden doğuyor. Belki de nesne tekinsizliği kendi içinde taşımıyor; sadece kapıyı açıyor, içeri giren ise bizim zihnimiz oluyor.

Peki ya fotoğrafta;

Bir fotoğrafı tekinsiz yapan şey görüntüde olan mı, olmayan mı? Hissedilen mi?

Burada da aynı mekanizma çalışıyor bence. Fotoğraf istediği kadar karanlık olsun, köhne bir evi ya da kirli bir ara sokağı göstersin; onu tekinsiz yapan, bakan kişinin zihninde oluşturduğu ikincil manzara. Bir ağacın kırık dalı kimileri için hiçbir şey ifade etmezken, bir başkası için kalbini yerinden çıkaracak bir sahne gibi durabilir. Yani fotoğrafın içindeki görüntü kadar, o görüntünün zihnimizde neye dönüştüğü önemli. Bazen fotoğrafta gördüğümüz şeyden çok, bakarken hissettiğimiz şey tekinsizliği yaratıyor.

Fotoğraf, tanıdık olanı nasıl yabancılaştırır?

Çağrıştırdıklarıyla. Zihnin sakladığı, örttüğü, unutmayı seçtiği şeyleri gün yüzüne çıkarmasıyla. Çok tanıdık bir yerin fotoğrafına baktığımızda bile o görüntü bize başka bir zamanı, başka bir insanı ya da artık geride bıraktığımız bir duyguyu hatırlatabilir. O anda bildiğimiz şey aynı kalır ama bizim ona bakışımız değişir. Sanırım yabancılaşma da tam olarak burada başlıyor.

Fotoğraf, tanıdık Tekinsizlik fotoğrafın içinde mi, yoksa ona bakanın zihninde mi oluşur?olanı nasıl yabancılaştırır?

Bence daha çok ona bakan kişinin zihninde oluşuyor. Çoğu insana iyi hissettiren bir fotoğraf kimisi için tedirgin edici olabilir. Çünkü herkes aynı hafızaya, aynı kayıplara ve aynı korkulara sahip değil. Ama fotoğrafın kendisinin de bunda bir payı var; bir şey çağrıştırıyor, bir kapı aralıyor ve gerisini zihnimiz tamamlıyor. Yani tekinsizlik belki de fotoğrafın içinde başlamıyor ama fotoğraf olmadan da ortaya çıkmıyor. Sonunda görüntüyle ona bakan zihin arasında kurulan o kişisel ilişkide oluşuyor.